GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC TRONG TRƯỜNG TIỂU HỌC

                                                                          Phạm Hùng Dũng

Trường Tiểu học NGUYỄN THÁI SƠN

 

 

 

I. Theo tài liệu của Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố Hồ Chí Minh, đạo đức - hạnh kiểm học sinh trong trường phổ thông được đánh giá là tốt, khá và đạt yêu cầu trên 98%. Tuy nhiên, kết quả đánh giá này có đúng với t́nh h́nh thực tế trong xă hội hay không là vấn đề cần phải bàn thêm. Bởi lẽ, hiện nay, đạo đức học sinh đang là vấn đề được dư luận xă hội quan tâm và đánh giá khác nhau: khen ngợi, đồng t́nh ủng hộ và phê phán gay gắt. Thiển nghĩ số liệu của Sở và các ư kiến khác nhau trong dư luận xă hội về đạo đức học sinh chỉ là đánh giá chung. Đánh giá chung này không hẳn là đánh giá riêng cho từng bậc học: mầm non, tiểu học, trung học cơ sở và phổ thông trung học. Mỗi bậc học vấn đề đạo đức và môn đạo đức có nội dung phù hợp với lứa tuổi và cách đánh giá khác nhau. Nói như thế không có nghĩa là xem nhẹ các đánh giá trên đối với từng bậc học, nhất là bậc tiểu học - bậc nền tảng trong h́nh thành nhân cách con người, mà cần phải kiểm nghiệm lại, trên cơ sở đó có biện pháp thực hiện nhiệm vụ giáo dục đạo đức học sinh tốt hơn, đáp ứng sự đ̣i hỏi ngày càng cao và bền vững của xă hội phát triển.

 

II. Đạo đức là một nhân tố quan trọng của nhân cách và được xem là khái niệm luân thường đạo lư của của con người, nó thuộc về vấn đề đánh giá tốt/xấu, đúng/sai, lành/ác, hiền/dữ, v.v. trong phạm vi: lương tâm con người, hệ thống phép tắc đạo đức và trừng phạt mà đôi lúc c̣n được gọi là giá trị đạo đức. Đạo đức gắn liền với văn hóa, chủ nghĩa nhân văn, triết học và luật pháp của một xă hội. Hay nói một cách dễ hiểu, đạo đức là những khuynh hướng tốt trong tâm hồn con người, mà những khuynh hướng đó tạo nên những lời nói, hành vi bên ngoài phù hợp với những quy tắc xử sự của cộng đồng, xă hội khiến cho mọi người chung quanh được an vui, lợi ích và chuyển hóa.

Có thể nói đạo đức là cái tốt, cái đúng ở bên trong con người được biểu hiện ra bên ngoài bằng lời nói, hành vi. Đạo đức là gốc bên trong được chuyển hóa thành lời nói và hành vi tốt đẹp bên ngoài. Tức là con người phải có nhận thức đúng, tốt về sự vật hiện tượng và từ đó có lời nói, hành vi tốt đẹp, đúng đắn với sự vật hiện tượng. Để có được nhận thức đúng cần phải có giáo dục. Đạo đức con người không phải có sẵn mà phải được giáo dục. "Hiền dữ phải đâu là tính sẵn, phần nhiều do giáo dục mà nên" (Hồ Chí Minh). Giáo dục nói chung và giáo dục đạo đức nói riêng phải được thực hiện ngay từ lúc nhỏ, từ lứa tuổi tiểu học.

 

III. Có nhiều phương cách giáo dục đạo đức cho trẻ tiểu học nhưng có lẽ trường tiểu học là nơi có thể làm tốt công tác giáo dục đạo đức. Như đă biết, trẻ tiểu học dễ dàng học được điều tốt và cũng dễ dàng nhiễm điều xấu. Nếu ngay từ bậc học này không có sự đầu tư quan tâm giáo dục đạo đức th́ rất khó cho việc h́nh thành nhân cách người sau này. Chính v́ thế môn học đạo đức trong nhà trường tiểu học có nhiệm vụ cung cấp những tri thức cơ bản ban đầu về phẩm chất đạo đức con người và rèn luyện những hành vi ứng xử theo các chuẩn mực đạo đức xă hội. Nội dung của môn đạo đức trong nhà trường tiểu học được quy định trong Chương tŕnh giáo dục phổ thông cấp tiểu học.

Đối với việc dạy dạy học môn đạo đức, các thầy cô giáo trong trường tiểu học được tập huấn đổi mới phương pháp giảng dạy sao cho phù hợp với lứa tuổi. Đó là các phương pháp giảng giải, nêu gương, tác động, thuyết phục, khích lệ v.v. Trên cơ sở kết hợp chặt chẽ giữa lư thuyết và thực hành, lời nói đi đôi với việc làm của giáo viên lẫn học sinh. Để tiến hành giáo dục đạo đức có hiệu quả cao, mỗi nhà trường tiểu học thường xuyên kết hợp chặt chẽ giữa 3 môi trường hoạt động của học sinh là gia đ́nh, nhà trường và xă hội.

H́nh thức dạy học đạo đức trong nhà trường tiểu học rất phong phú và đa dạng, không chỉ đóng khung trong các pḥng học với các giờ giảng dạy theo chương tŕnh quy định mà c̣n đưa các nội dung, chủ đề giáo dục vào mọi hoạt động thực tiễn của cá nhân và tập thể học sinh tại trường lớp, ngoài xă hội qua các hoạt động ngoài giờ lên lớp như: sinh hoạt dă ngoại, lao động công ích, thể thao, văn nghệ, tham quan di tích v.v. hoặc các hoạt động xă hội từ thiện như: giúp đỡ các Bà mẹ Việt Nam anh hùng, thương binh liệt sĩ, các học sinh có hoàn cảnh khó khăn, các trường ở vùng sâu vùng xa, cứu trợ đồng bào bị thiên tai địch hoạ v.v.

Nói chung môn giáo dục đạo đức có vai tṛ và vị trí rất quan trọng trong việc  giáo dục thế hệ trẻ bậc tiểu học không chỉ ở phần bồi dưỡng nhận thức về chuẩn mực đạo đức xă hội, mà chủ yếu góp phần định h́nh và phát huy những phẩm chất cần thiết của nhân cách con người với những hành vi cao đẹp đầy tính nhân văn.

Tuy nhiên, hiện nay, việc giáo dục đạo đức trong nhà trường tiểu học gặp nhiều trở ngại. Phương tiện nghe nh́n ngày càng phát triển làm cho trẻ dễ dàng tiếp cận và từ đó làm cho các em dễ dàng tiếp nhận những điều xấu. Bên cạnh đó, ở gia đ́nh và xă hội có rất nhiều điều trái ngược với các nội dung đạo đức được dạy học trong nhà trường. Những điều trái ngược này do người lớn thực hiện một cách thường xuyên trực tiếp trước mắt các em. Đó là các ư thức như:  giữ ǵn vệ sinh chung nơi công cộng, chấp hành luật lệ giao thông, giúp đỡ người già neo đơn, giúp người có hoàn cảnh khó khăn, gặp hoạn nạn, nói lời hay lịch sự, v.v. không được cha mẹ, anh chị, những người xung quanh làm đúng như nhà trường, thầy cô chỉ dạy. Những điều trái ngược này ảnh hưởng rất lớn đối với trẻ. Các em có hoàn toàn tin vào những điều thầy cô dạy bảo? Hay là các em phải làm theo cha mẹ và những người chung quanh? Và dần dần có thể thấy h́nh ảnh học sinh ngoan ngoăn, lễ phép với thầy cô giáo, ông bà, cha mẹ, thương yêu bạn bè đang bị phai nhạt ở đâu đó.

Cho dù có gặp những khó khăn ǵ đi nữa, với bản chất là một trong những đơn vị văn hóa giáo dục quan trọng đối với trẻ bậc tiểu học, trường tiểu học cần có những biện pháp khắc phục để đảm bảo việc giáo dục đạo đức đạt yêu cầu theo sự phát triển của kinh tế - văn hóa - xă hội. Bởi lẽ sự phát triển của kinh tế - văn hóa - xă hội trong thời kỳ hội nhập quốc tế đang đặt ra những yêu cầu ngày càng cao đối với hệ thống giáo dục, đ̣i hỏi nền giáo dục phải đào tạo ra những con người "phát triển về trí tuệ, cường tráng về thể lực, phong phú về tinh thần, trong sáng về đạo đức" mà trong đó giáo dục đạo đức ở bậc tiểu học có tính cốt lơi, nền tảng.

Để làm tốt, nâng cao giáo dục đạo đức trong nhà trường tiểu học, ngoài các phương pháp, biện pháp mang tính sư phạm đang được nhà trường, thầy cô giáo vận dụng, thiết nghĩ cần có thêm những hướng tích cực khác.

Thứ nhất là tấm gương người thầy. Đối với trẻ tiểu học, ngoài cha mẹ, thầy cô giáo có vị trí hết sức quan trọng và có sức tác động rất lớn đối với trẻ. Có thể trong khoảng thời gian dài những điều cha mẹ dạy bảo, thuyết phục mà trẻ nhỏ không chịu nghe theo, không chấp nhận nhưng nếu cũng với những điều đó được thầy cô giáo yêu cầu th́ các em lại phục tùng một cách tuyệt đối. Có thể nói rằng h́nh ảnh của thầy cô giáo ở bậc tiểu học là h́nh ảnh khó phai mờ trong tâm trí học sinh. Điều này xuất phát từ sự chuẩn mực của thầy cô giáo tiểu học. Hiện tại sự chuẩn mực của thầy cô giáo tiểu học được thể hiện rơ trong chuẩn nghề nghiệp giáo viên tiểu học . Mỗi nhà trường cần phải quán triệt đến tận thầy cô giáo để mỗi thầy cô giáo thật sự là một tấm gương sáng cho học sinh noi theo.

Thứ hai là nhà trường thường xuyên tổ chức thực hành đạo đức. Thực hành đạo đức là h́nh thức tổ chức giáo dục nhằm tạo cơ hội cho học sinh chuyển hóa bước đầu những tri thức và niềm tin về các chuẩn mực đạo đức đă học thành hành vi và thói quen. Ngoài việc thực hành đạo đức do thầy cô giáo hướng dẫn trong lớp, nhà trường tổ chức các hoạt động tập thể rộng lớn để học sinh thực hành đạo đức. Trong năm có các ngày lễ lớn ở mỗi tháng như: 15/10 kỷ niệm ngày Bác Hồ gửi thư lần cuối cùng cho ngành giáo dục, kỷ ngày anh Nguyễn Văn Trỗi hi sinh, 20/11 kỷ niệm ngày Nhà Giáo Việt Nam, 22/12 kỷ niệm ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam, v.v. Nhà trường kết hợp tổ chức kỷ niệm các ngày lễ với các hoạt động sinh hoạt dă ngoại, tham quan di tích, văn nghệ, thể dục thể thao, báo tường, thăm gia đ́nh thương binh liệt sĩ, hội chợ mùa xuân giúp đỡ học sinh có hoàn cảnh khó khăn, v.v. Các hoạt động này nhằm mục đích giúp cho học sinh thực hành những lư thuyết đạo đức, chuyển hóa những nhận thức tốt, đúng của học sinh thành lời nói, lời văn, hành vi đạo đức  được thể hiện trước mắt nhiều người. Những lời nói, hành vi của các em được nhiều người nhận xét đánh giá. Dựa trên nhận xét, đánh giá này nhà trường, thầy cô giáo có những biện pháp kịp thời uốn nắn những sai lệch trong học sinh hoặc phát huy những điều tốt giúp học sinh rèn luyện h́nh thành thói quen đạo đức.

Thứ ba là giáo dục của gia đ́nh. Có thể nói gia đ́nh là trường học đầu tiên và suốt đời của con người. Gia đ́nh và truyền thống gia đ́nh ảnh hưởng rất lớn đến việc h́nh thành và giáo dục đạo đức cho học sinh. Mọi người trong gia đ́nh có quan hệ đối xử tốt, quan tâm chăm sóc lẫn nhau, có tôn ti trật tự, ông bà, cha mẹ, anh chị  thật sự là tấm gương để học sinh noi theo th́ bản thân học sinh đó bước đầu sẽ có nền tảng đạo đức tốt. Trái lại, trong một gia đ́nh lộn xộn, không có tôn ti trật tự, các thế hệ không tôn trọng lẫn nhau, v.v. tư tưởng, đạo đức của học sinh sẽ bị ảnh hưởng không tốt. Các điều kiện để có giáo dục gia đ́nh tốt là tŕnh độ nhận thức, văn hóa và đời sống kinh tế gia đ́nh. Các điều kiện này có được phụ thuộc vào nỗ lực của từng gia đ́nh và sự phát triển của xă hội. Trong vấn đề này, nhà trường và thầy cô giáo chỉ là  mối liên hệ là gắn kết, hỗ trợ với gia đ́nh trong biện pháp giáo dục đạo đức học sinh sao cho phát triển hơn hoặc hạn chế bớt những tác hại ảnh hưởng đến trẻ.

 

IV. Nói tóm lại, giáo dục đạo đức học sinh tiểu học hiện nay là sự nỗ lực của nhà trường, các thầy cô giáo với ư thức trách nhiệm, lương tâm đạo đức nhà giáo. Tuy nhiên, thiển nghĩ, hiệu quả giáo dục đạo đức học sinh sẽ cao hơn nữa đáp ứng được yêu cầu của đất nước trong tiến tŕnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế nếu giáo dục đạo đức là sự tổng ḥa các mối quan hệ tốt đẹp, đúng đắn của các thành phần người với vai tṛ, vị trí, ư thức lương tâm, trách nhiệm trong cộng đồng xă hội.